Қазіргі құқықтық мемлекетті дамыту стратегиясы тек институционалдық реформалармен шектелмейді, сонымен қатар оның рухани-философиялық негіздерін терең қайта пайымдауды талап етеді. Бұл негіздер Ұлы даланың мәдени-құқықтық мұрасымен тығыз байланысты.

Осы тұрғыда Түркістан қаласында өтетін II Халықаралық «Ұлы дала философиясы және құқықтық мәдениет» симпозиумы Ұлы даланы тек географиялық кеңістік ретінде емес, көшпелі және түркітілдес халықтардың құқықтық ойлау жүйесін қалыптастырған тұтас өркениеттік жүйе ретінде зерделеуге арналған интеллектуалдық алаң ретінде ұсынылады.

Симпозиумның тұжырымдамалық негізі ретінде төмендегі іргелі бағыттар ұсынылады:

Ұлы дала философиясы және конституциялық негіздер:

Қазақстан Республикасы Конституциясының кіріспесінде бекітілген «еркіндік, теңдік және келісім» идеялары көшпелі өркениет жағдайында қалыптасқан және әділеттілік, келісім (консенсус) мен әлеуметтік жауапкершілік қағидаттарына негізделген Ұлы даланың әдет-ғұрып құқығының құндылықтық жалғасы ретінде қарастырылады.

Осы құқықтық бастаулар қатарына «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» және Тәуке ханның «Жеті жарғысы» жатады. Олар тек тарихи құжаттар ғана емес, сонымен қатар көшпелі қоғамның нормативтік мәдениетінің көрінісі.

Бұл контексте Ұлы дала құқығы түркітілдес халықтардың өмір салтымен, этикасымен және дүниетанымымен табиғи түрде астасқан әдет-ғұрыптық (прецеденттік және ауызша) құқық жүйесі ретінде қарастырылады.

Симпозиум аясында қазіргі құқықтық жүйенің аксиологиялық (құндылықтық) негіздері Ұлы даланың құқықтық мәдениеті мен көшпелі демократия дәстүрлері тұрғысынан талданады.

Қожа Ахмет Ясауидің «ішкі кемелдену» және «нәпсіні тежеу» туралы ілімі Ұлы даладағы этикалық-құқықтық дәстүр аясында мінез-құлықты ішкі реттеудің рухани негізі ретінде қарастырылады. Оның мұрасы формалды нормалардан гөрі адамгершілік қағидаттарды жоғары қоя отырып, билердің моральдық беделі мен қоғамдық келісімге басымдық беретін дәстүрмен үндеседі. Бұл сыртқы бақылаудан ішкі жауапкершілікке көшу моделін ұсынады.

Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған «Заң және тәртіп» қағидаты Ұлы дала құқықтық мәдениетін жаңғырту тұрғысынан қарастырылады. Себебі далада тәртіп тек заң нормаларымен ғана емес, қоғамдық бақылау мен орныққан құндылықтар жүйесі арқылы қамтамасыз етілген.
 

Симпозиум барысында дәстүрлі дала әдет-ғұрып құқығын қазіргі құқықтық институттармен және «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасымен сабақтастыру мәселелері талқыланады.

Аталған ғылыми алаң Ұлы даланы құқықтық антропология (адам мен құқық байланысын зерттейтін ғылым) мәдени нормалар мен қоғамдық ұйымдасу үлгілерінің қайнар көзі ретінде пәнаралық тұрғыда зерттеуге бағытталған.

Біз сіздерді көшпелі өркениеттің құқықтық мұрасын қазіргі заң ғылымы мен тәжірибесіне енгізуге бағытталған ауқымды ғылыми диалогқа қатысуға шақырамыз.

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СИМПОЗИУМНЫҢ МАҚСАТТАРЫ

Ғылыми-академиялық мақсаттар

Симпозиумның негізгі ғылыми мақсаты - Ұлы даланың әдет-ғұрып құқығын тұтас құқықтық феномен ретінде қайта зерделеу және оны қазіргі құқық философиясына енгізу.

Осы бағыт аясында:

• көшпелі қоғамның әдет-ғұрып құқығы кешенді түрде талданады (билер институты, төре жүйесі, келісім арқылы реттеу тетіктері);
• Ұлы даланың құқықтық мәдениеті ауызша нормалар, дәстүрлер және әлеуметтік тәжірибелер синтезі ретінде зерттеледі;
• дау шешу механизмдері (келісім, бедел, моральдық ықпал) қарастырылады;
• түркі әлемінің әдет-ғұрып құқығын жүйелеу мен қайта жаңғыртудың ғылыми негіздері қалыптастырылады;
• «әділет», «құт», «төре», «кісі ақысы» ұғымдарының қазіргі құқықтық категориялармен байланысы ашылады.

Бұл тәсіл құқықты көшпелі өмір салты жағдайында қалыптасқан және бүгінгі күні де өзектілігін сақтаған мәдени жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Мәдени-өркениеттік мақсаттар

Мақсат - Ұлы даланы әділеттілік, өзара жауапкершілік және қоғамдық келісім құндылықтарын қалыптастырған мәдени-құқықтық кеңістік ретінде жаңғырту.

Осы бағытта:

• Ұлы дала түркітілдес халықтардың құқықтық мәдениетінің қайнар көзі ретінде қарастырылады;
• көшпелі әдет-ғұрып құқығы қазіргі медиация (бітімгерлік) тәжірибелерінде сақталған тірі дәстүр ретінде бағаланады;
• билер институты сенім мен беделге негізделген қоғамдық сот төрелігінің ерекше үлгісі ретінде талданады;
• құқық қоғамның мәдени коды мен бірегейлігінің (идентичность) бір бөлігі ретінде түсіндіріледі.Білім беру және қолданбалы мақсаттар

Симпозиум:

• Ұлы дала құқықтық мәдениеті мен көшпелі құқық жүйесіне арналған оқу курстарын әзірлеуге;
• билер дәстүріне негізделген білім беру модельдерін енгізуге;
• тарихи-құқықтық мұраны қазіргі заңгерлік тәжірибеге кіріктіруге бағытталады.

Халықаралық ынтымақтастық және стратегиялық мақсаттар

Негізгі стратегиялық мақсат - Ұлы даланы дербес құқықтық өркениет ретінде мойындату және оны жаһандық ғылыми айналымға енгізу.

Осы бағытта:
 

• түркітілдес халықтардың әдет-ғұрып құқығы әлемдік құқық мәдениетінің бір бөлігі ретінде зерттеледі;
• көшпелі құқық жүйелерін зерттеудің ортақ платформасы қалыптасады;
• түркі мемлекеттері арасындағы мәдени-құқықтық ықпалдастық күшейтіледі.

ҚОРЫТЫНДЫ ТҰЖЫРЫМ

Ұсынылып отырған симпозиум – Ұлы даланы мәдениет, құқық және өмір салты өзара тұтасқан бірегей өркениеттік феномен ретінде зерделеуге арналған ғылыми алаң.

Көшпелі қоғамның әдет-ғұрып құқығы архаикалық мұра ретінде емес, әділеттілікке, диалогқа және қоғамдық келісімге негізделген икемді әрі өміршең құқықтық модель ретінде қарастырылады.

Ұлы дала философиясы дәстүр мен жаңашылдықты ұштастыратын қазіргі құқықтық мәдениетті қалыптастырудың стратегиялық ресурсы ретінде бағаланады.